پژمردگی و خشکیدگی بروز یافته در جنگلهای دست کاشت تاغ استان یزد پدیده ای است که همواره مورد توجه دست اندرکاران منابع طبیعی استان بوده است. چگونگی گسترش ابعاد و شادابی درختچه های تاغ 12 ساله این منطقه با اجرای شیوه های مختلف هرس (کف بر، 35 سانتیمتری، 70 سانتیمتری و بدون هرس) در دو سطح تراکم 125 و 250 اصله در هکتار قبلا در زمستان 1373 تحت بررسی قرار گرفته بود. نتایج بررسیهای 6 ساله منتهی به سال 1379 در آن پژوهش، حکایت از اثر مثبت هرس بر جوان سازی و افزایش شادابی درختچه های یاد شده بوده است و برش از ارتفاع 35 سانتیمتری برتر از دیگر برشها معرفی شده بود. در پایان فصل رویش سال 1384، در حالی که درختچه های همان محل قبلی، 11 فصل رویش پس از هرس شدن را سپری کرده اند، در پژوهش حاضر تحت بررسی قرار گرفته است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که در درختچه های شاهد 23 ساله خشکیدگی سرشاخه ها و پژمردگی به شدت توسعه یافته است، در حالی که بر روی درختچه های هرس شده چنین حالتی مشاهده نمی گردد. در 5 ساله 84-1379 افزایش معنی داری بین قطر تاج و ارتفاع گیاهان هرس شده حاصل نگردید، حتی کاهش معنی دار نیز بر روی قطر تاج و ارتفاع درختچه های شاهد نیز بروز نمود (P<0.05) درختچه های برش داده شده در ارتفاع 35 سانتیمتری دارای قطر تاج 262 سانتیمتر با ارتفاع 164 سانتیمتر می باشند. این درختچه ها در برخورد با هجوم ماسه های روان مقاومت خوبی از خود نشان داده اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

1چکیده مبسوط مقدمه و هدف: ارتفاع درخت یکی از اجزای مهم در امر آماربرداری و اندازه‎گیری جنگل است. طی دهه‎های متوالی، برآورد ارتفاع درخت مهم‏ترین دغدغه در آمار و اندازه‎گیری جنگل به‎شمار می‎آید. متغیر ارتفاع در برآورد میزان حجم درخت، درجه‎بندی حاصل‎خیزی رویشگاه، برآورد نرخ رویش درخت و هم‎چنین یکی از متغیرهای مهم در محاسبه میزان زی‎توده است. قطر تاج یکی دیگر از مهم‎ترین مشخصات لازم در سطح تک‎درخت است. قطر تاج در مدل‎سازی و برآورد مشخصات کاربردی، نظیر درصد تاج‎پوشش جنگل، شاخص سطح برگ و زی‎توده کاربرد دارد. تاکنون دستگاه‎ها و وسایل معرفی شده در علوم جنگل تنها قابلیت اندازه‎گیری یک مؤلفه‎ی خاص هم‎چون ارتفاع درخت را دارد و به‎منظور اندازه‎گیری قطر تاج نیاز به استفاده از وسایل و یا تکنیک‎های دیگر است. رهیافت این پژوهش نه‎تنها منجر به ساخت و استفاده از نرم‎افزاری است که توانایی اندازه‎گیری مؤلفه‎های ذکر شده را داشته باشد بلکه امکان ثبت آماربرداری در قالب فرم‎های طراحی شده، امکان ثبت مختصات جغرافیایی پایه‎های درختی، امکان ذخیره‎سازی تصاویر گرفته شده از درختان و در نهایت ایجاد یک بایگانی اطلاعات از منطقه‎ی مورد مطالعه را دارد. به‎‎منظور رسیدن به این اهداف، طراحی و توسعه‎ی نرم‎ افزاری (Application) با عنوان HCP که مخفف واژه‎های H: Height، C: Canopy و P: Pixel و بر سیستم عامل اندروید (Android) مستقر است، ماهیت و ضرورت انجام این پژوهش قلمداد خواهد شد. مواد و روش ‎ها: در این پژوهش، نرم ‎افزار HCP مبتنی بر سکوی اندروید و متناسب با ابزارهای دارای سیستم عامل اندروید و با زبان جاوا طراحی و توسعه یافت. HCP دارای سه بخش پایگاه داده، بخش پردازش تصاویر و بخش نمایش اطلاعات است. رابط کاربری آن در شش صفحه کاربری شامل Set Image، Set Data، Set View، Set Reference، Set Pin و Set Final با ساختار پایگاه داده‎ی SQL ارائه گردید. تمامی فرایند کد نویسی، اجرا، دیباگینگ و آزمون بر اساس API 27 (Application Program Interface) مرتبط با SDK (Software Development Kit) اندروید، در محیط توسعه (IntelliJ) Android Studio صورت پذیرفت. فرآیند آزمون اولیه نیز با تصاویر واقعی ذخیره شده و یا تهیه شده توسط دوربین ابزار مورد استفاده انجام گرفت. به‎منظور انجام آزمون و مقایسه‎ی داده‎های ارتفاع اندازه‎گیری شده با ورتکس و HCP و همچنین داده‎های قطر تاج اندازه‎گیری‎ شده با متر لیزری و HCP، تعداد 150 پایه‎ی درختی از گونه‎ی بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) انتخاب و ارتفاع و قطر تاج آن‎ها اندازه ‎گیری شد. شاخص‎های توصیفی غیر وابسته به نوع توزیع شامل چارک اول، میانه، چارک سوم، کمینه و بیشینه برای مؤلفه‎های ارتفاع و قطر تاج اندازه‎گیری شده از چهار روش مذکور محاسبه گردید. از آزمون شاپیرو-ویلک (Shapiro-Wilk) برای بررسی پراکنش توزیع اختلاف ارتفاع و قطر تاج کل درختان استفاده شد. به ‎منظور ارزیابی صحت HCP از آزمون t جفتی، ارزیابی خطای HCP از جذر میانگین مربعات خطا (RMSE) و شاخص درصد عدم تطابق (Index of Disagreement)، که حاصل تقسیم قدر مطلق اختلاف مؤلفه‎ی برآورد شده از مقدار واقعی بر مقدار واقعی است، و برای ارزیابی دقت HCP از همبستگی خطی و شاخص تطابق (Index of Agreement) استفاده شد. برای بررسی بیشتر نحوه پراکندگی توزیع خطا و همچنین بررسی صحت و دقت، داده‎ها در سه سطح کل درختان، 75 درخت بلندتر از نظر ارتفاع (وسیع تر از منظر قطر تاج) و 75 درخت کوچکتر از نظر ارتفاع (قطر تاج) دسته‎بندی شدند. تمامی نتایج با استفاده از نرم‎افزار آماری R به‎دست آمد. یافته ها: نتیجه‎ی آزمون t جفتی با سطح احتمال 95 درصد حاکی از عدم وجود اختلاف معنی‎دار بین اتفاع اندازه‎گیری شده با ورتکس و HCP و عدم وجود اختلاف معنی‎دار بین قطر تاج اندازه‎گیری شده با متر لیزری و HCP بود. جذر میانگین مربعات خطا برای ارتفاع 0/07 متر و برای قطر تاج 0/065 متر به‎دست آمد. مقادیر ضریب همبستگی خطی و شاخص تطابق برابر با 0/999 برای ارتفاع و قطر تاج اندازه‎گیری شده از روش‎های مذکور گزارش شد. درصد عدم توافق برای ارتفاع 0/068 و برای قطر تاج 0/963 محاسبه شد. نتیجه ‎گیری: روش های نوین اندازه‎ گیری ارتفاع درخت نیاز به به‎ سازی قبل از استفاده‎ی وسیع در جنگل دارند و پس از رفع عیوب، نوید فصل جدیدی در اندازه‎ گیری مؤلفه‎ های جنگل از قبیل ارتفاع و قطر تاج وجود خواهد داشت. هفت گام‎ زیر مراحل کلی اندازه‎گیری ارتفاع و قطر تاج را به‎کمک عکس‎برداری با HCP مشخص می‎نماید. در نهایت، بر اساس بررسی نتایج آزمون‎های ارزیابی صحت، دقت و خطا، HCP می‎تواند به‎عنوان روشی دیگر برای اندازه‎گیری ارتفاع و قطر تاج درختان معرفی گردد. گام اول: طراحی و توسعه‎ی HCP (سایر موارد شامل: تعریف توابع فایل کلاس جاوا برای تعیین شماره درخت، ثبت زمان و تاریخ عکس‎برداری، محاسبه اختلاف زمانی تصاویر از یکدیگر، موقعیت‎یابی مکانی، کپی فایل اصلی تصویر به حافظه داخلی، تغییر اندازه تصاویر برای تطابق مجدد، تهیه خروجی در قالب csv و zip)، گام دوم: عکس‎برداری از پایه‎ی هدف (درختان مجاور) و شاخص، گام سوم: تعریف و تعیین مقدار عددی شاخص مورد استفاده در تصویر، گام چهارم: تعیین نقاط پایینی (بن درخت و شاخص)، بالایی (نوک درخت و شاخص) و قطر تاج بر روی تصویر، گام پنجم: تصحیح تمامی مؤلفه‎های اندازه‎گیری شده، گام ششم: شروع و انجام پردازش‎ها توسط HCP، گام هفتم: اندازه‎گیری اتوماتیک تمامی مؤلفه‎های تعریف شده برای پایه‎ی هدف (درختان مجاور)، تولید فایل خروجی و ذخیره‎ی تمامی اطلاعات مربوط به هر تصویر.

اثر اصلاح خاک نهالستان بر رشد و زنده مانی نهال زربین (Cupressus sempervirens var. horizontalis) در عرصه جنگل کاری بررسی شد. برای این منظور، نهال های زربین به مدت دو سال (یک سال در بستر خزانه و سال دیگر در گلدان پلاستیکی) تحت چهار تیمار، شامل "خاک معمولی یا اصلاح نشده نهالستان (شاهد)"، "خاک معمولی و ماسه خالص "(1:1)"، "خاک معمولی، ماسه خالص و کود آلی" (1:1:1) و "خاک معمولی، ماسه خالص و کود آلی "(2:1:1) پرورش داده شدند. سپس در زمستان سال سوم به عرصه جنگل کاری واقع در مرزن آباد چالوس (با اقلیم نیمه خشک و ارتفاع 300 متر از سطح دریا) انتقال و در چاله هایی با عمق مناسب کاشته شدند و در طی دو سال مورد بررسی قرار گرفتند. اجرای آزمایش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی و در چهار تکرار بوده است. نتایج اولین سال پس از کاشت آشکار کرد که نهال های رشد یافته در ترکیب "خاک معمولی، ماسه خالص و کود آلی "(2:1:1) در مقایسه با دیگر تیمارها از ارتفاع کل و طول تاج بیشتری برخوردار بودند؛ هر چند میزان زنده مانی، قطر یقه و قطر تاج نهال ها تحت تاثیر تیمارهای یاد شده قرار نگرفت. در سال دوم، تفاوت معنی داری در ارتفاع کل نهال ها، نرخ زنده مانی و قطر تاج آنها وجود نداشت، اما بر خلاف سال اول، قطر یقه نهال ها در تیمار حاوی "خاک معمولی، ماسه خالص و کود آلی" (2:1:1) بالاترین میزان را دارا بوده است. بر پایه این بررسی، می توان مناسب ترین تیمار را برای کمک به استقرار نهال های زربین در عرصه جنگل کاری یاد شده و منطقه های همانند، ترکیب "خاک معمولی، ماسه خالص و کود آلی" (2:1:1) پیشنهاد نمود.

برآورد شمار بذر درختان بلوط بدلیل اهمیت بذر این درختان در موضوعات مختلف جنگلشناسی و حیات وحش از اهمیت خاصی برخوردار است، اما دشواری اندازه گیری آن باعث شده تا در داخل کشور کمتر به این موضوع پرداخته شود. با توجه به اینکه جنس بلوط گستره وسیعی از جنگلهای کشور و بخصوص جنگلهای زاگرس را اشغال نموده است، در این پژوهش که در سال 1389 در بخشی از جنگلهای روستای هلو شهرستان بانه در استان کردستان انجام شد، سعی شد بهترین مدل رگرسیونی برای برآورد شمار بذر درختان برودار (Quercus brantii) بکمک متغیرهای کمی ریختاری درخت محاسبه شود. ابتدا 100 درخت نمونه با روش نمونه برداری طبقه ای تصادفی انتخاب و پس از اندازه گیری متغیرهای کمی شامل قطر برابر سینه، قطر یقه، ارتفاع کل درخت، طول تاج و دو قطر بزرگ و کوچک تاج، بذر آنها نیز روی تاج شمارش شد. با استفاده از 4 نوع مدل رگرسیونی ساده شامل مدلهای خطی، توانی، نمایی و سهمی و تحلیل آماری مدلهای محاسبه شده مشخص شد که متغیر قطر متوسط تاج مهمترین متغیر مستقل برای برآورد شمار بذر درختان برودار می باشد. بهترین مدل بدست آمده با استفاده از این متغیر نیز مدل خطی با ضریب تبیین 0.60 بود. نتیجه این پژوهش بیانگر امکان استفاده از برخی متغیرهای کمی درخت برای تعیین معادلات آلومتریک مناسب جهت برآورد شمار بذر درختان برودار در منطقه مورد مطالعه بود.

کلم های زینتی (Brassica oleracea ‘acephalla’) از مهمترین گیاهان فصل پاییز هستند که به دلیل تحمل سرما و یخبندان شاید بتوان گفت تنها گیاهان زینت بخش باغچه های فضای سبز در فصل سرما هستند. تغذیه و دما از عوامل مهم موثر بر کیفیت گیاه به ویژه از نظر ارتفاع، اندازه و رنگ تاج، اندازه و تعداد برگ است. برای بررسی تأثیر برهمکنش غلظت های مختلف کودهای نیتروژن و پتاسیم بر شاخص های مورفو-فیزیولوژیک کلم زینتی، آزمایشی در هوای آزاد و به صورت گلدانی در بستر خاک انجام شد. تیمارها شامل برهمکنش غلظت های 125، 175 و 225 میلی گرم بر لیتر نیتروژن و پتاسیم (از منبع اوره و سولفات پتاسیم K2SO4) و آب مقطر (به عنوان شاهد) بود. نتایج نشان داد که تیمارها بر تمام شاخص های اندازه گیری شده اثر معنی دار داشتند. بیشترین وزن تر و خشک اندام هوایی مربوط به تیمار N:K برابر 175:175، بیشترین تعداد برگ در تیمار 125:125، بیشترین قطر تاج در تیمار 225:225 و بیشترین محتوای کلروفیل برگ مربوط به نیتروژن 175 میلی گرم بر لیتر همراه با غلظت های مختلف پتاسیم، قند محلول در تیمارهای حاوی 175 و 225 میلی گرم بر لیتر نیتروژن و پتاسیم و پرولین در تیمار 225:225 حاصل شد. بیشترین مقدار آنتوسیانین مربوط به شاهد و بین تیمارهای کوددهی مربوط به سطح 125 میلی گرم بر لیتر پتاسیم بود. بر اساس این مشاهدات و همچنین با توجه به اهمیت شاخص قطر تاج در کلم­زینتی، می توان مقدار 175 تا 225 میلی گرم بر لیتر نیتروژن همراه با 225 میلی گرم بر لیتر پتاسیم را برای رشد مطلوب این گیاه پیشنهاد کرد.

اندوخته شدن کربن در زیتوده گیاهی ساده ترین و به لحاظ اقتصادی عملی ترین راهکار برای کاهش دی اکسید کربن اتمسفری است. تحقیق حاضر در مورد چهار گونه صنوبر کاشته شده در ایستگاه تحقیقات صنوبر بلداجی واقع در استان چهارمحال و بختیاری انجام شده است. این چهار گونه شامل دو گونه بومی استان یعنی Populus alba و P. nigra و دو هیبرید P. alba × P. euphratica و P. euphratica × P. alba هستند. نمونه برداری از درختان به صورت تصادفی به تعداد 10 اصله درخت برای هر گونه (مجموعا 40 اصله) انجام شد. مشخصات درختان سرپا شامل قطر برابر سینه، ارتفاع و قطر تاج اندازه گیری و بعد درختان قطع شدند. اجزای مختلف درخت به تفکیک، خشک و توزین گردیدند. با استفاده از تحلیل رگرسیون غیرخطی، زیتوده اندام های مختلف در مقابل متغیر های مستقل مدل سازی شد. نتایج این تحقیق نشان داد که روابطی قوی برای برآورد میزان زیتوده همه قسمت های درخت در هر یک از گونه ها قابل ایجاد است. در گونه های P. alba و P. alba × P. euphratica به ترتیب متغیر مستقل قطر برابر سینه، در مقابل تمام متغیر های وابسته (با ضریب تبیین 0.95) و تنه اصلی در مقابل پوست تنه اصلی (با ضریب تبیین 0.86)، مدل هایی را با دقت بسیار خوب ارائه نمودند؛ ولی در برابر سایر متغیر های وابسته، مدل هایی با دقت متوسط ارائه گردید. این در حالیست که در گونه های P. nigra و P. euphratica × P. alba، متغیر مستقل قطر برابر سینه، به هیچ وجه روابط خوبی به دلیل چندشاخگی تنه اصلی در ارتفاع برابر سینه ارائه نداد؛ اما برای این دو گونه، روابطی قوی در برآورد زیتوده برای قسمت های مختلف درخت به ویژه قسمت های چوبی بر اساس قطر تاج (با ضریب تبیین 0.88) بدست آمد.

در فاز اول اجرای این طرح (تشکیل خزانه سلکسیون)، از میان 29 ژنوتیپ گردو جمع آوری شده از سطح استان و پس از سه سال بررسی از لحاظ درصد زنده مانی، رشد ارتفاعی و رشد قطری در نهایت پنج ژنوتیپ گردو J-18, J-17, J-10, J-2 و  J-19به عنوان ژنوتیپهای برتر از نقطه نظر عوامل مورد بررسی انتخاب و برای کاشت در مرحله آزمایش جنگل کاری معرفی شدند. در این طرح و در ادامه فاز اول پنج ژنوتیپ یاد شده در قالب طرح اسپلیت پلات در سه تکرار با عامل اصلی استفاده از مالچ شاخه و برگ درختان و شاهد و عامل فرعی ژنوتیپهای یاد شده مورد مقایسه قرار گرفتند. مدت زمان این مرحله از طرح هفت سال (1378 تا 1384) بود. نتایج نشان داد که استفاده از مالچ شاخ و برگ درختان در پای نهالها، با زنده مانی متوسط 7/96 درصد، میانگین قطر تاج، 6/72 سانتی متر، میانگین ارتفاع، 9/135 سانتی متر و میانگین قطر یقه، 4/37 میلی متر نسبت به تیمار شاهد (عدم استفاده از آن) اختلاف معنی داری در سطح 1% دارند. اگرچه ژنوتیپهای مورد بررسی (عامل فرعی) از لحاظ آماری اختلاف معنی داری را نشان ندادند، ولی ژنوتیپ 19- Jبا متوسط زنده مانی 4/96 درصد، میانگین قطر تاج، 4/70 سانتی متر، میانگین ارتفاع، 8/127 سانتی متر و میانگین قطر یقه، 2/35 میلی متر از وضعیت بهتری برخوردار بود.

کسب اطلاعات کمی، کیفی و توصیف کننده ساختار جنگل در مدیریت جنگل های زاگرس دارای اهمیت بسیاری است. برای انجام این تحقیق جنگل سامان عرفی روستای بلکه در بخش آرمرده شهرستان بانه انتخاب شد. قسمتی از جنگل به مساحت 40 هکتار با ریزقطعه نمونه های 25×25 متری آماربرداری صد در صد شد. در هر قطعه نمونه موقعیت مکانی درختان نسبت به گوشه قطعه نمونه، گونه، قطر برابر سینه، ارتفاع کل، ارتفاع تاج و قطر بزرگ و کوچک تاج برداشت شد. سپس طرح آماربرداری تصادفی با 40، 50 و 60 قطعه نمونه 10 آری، منظم - تصادفی با قطعات 5، 10 و 20 آری، منظم - تصادفی با قطعات مستطیل شکل 50×10 و 50×20 متری و خط نمونه 50 متری در شبکه آماربرداری 100×100 جهت تعیین مناسب ترین روش نمونه برداری انتخاب شدند. از آزمون تجزیه واریانس و دانکن برای داده های مشخصه های قطر برابر سینه، ارتفاع کل و تاج درختان در روش های مختلف نمونه برداری استفاده شد. از معیار (%E2´T) برای تعیین بهترین روش نمونه برداری استفاده شد. ساختار افقی و عمودی جنگل با نرم افزار SVS در قطعه 25×25 متر نمایش داده شد. نتایج نمایش ساختار جنگل و وضعیت میانگین ارتفاع درختان نشان داد که جنگل بلکه دارای دو اشکوب بوده که گونه مازودار و وی ول (با میانگین ارتفاع 7 و 6 متر) در اشکوب فوقانی و گونه زالزالک و کیکم (به ترتیب با میانگین ارتفاع 5 و 4.5 متر) در اشکوب زیرین قرار می گیرند. نتایج مقایسه روش های آماربرداری نشان داد، با توجه به این معیار جهت بررسی مشخصه قطر برابر سینه، روش نمونه برداری خط نمونه 50 متری (با 29222) و برای بررسی مشخصه های ارتفاع و ارتفاع تاج به ترتیب با (6048 و 6668) روش نمونه برداری منظم - تصادفی با قطعات 5 آری در شبکه آماربرداری 100×100 مناسبتر از بقیه روش ها می باشد. در کل برای بررسی ساختار جنگل های شاخه زاد مسن بانه در استان کردستان و مشخصه های مورد بررسی درختان روش های منظم - تصادفی با قطعات 5 آری در شبکه آماربرداری 100×100 متر پیشنهاد می شود.